Aile hekimi randevularında gerçek zamanlı bekleme süresi
Randevu saati 10:00 ama muayene 11:15’te. Randevu sistemi hekimin anlık gecikmesini göstersin, hasta evden ona göre çıksın. Bekleme salonları boşalır, yaşlı ve kronik hastalar yorulmaz.
Erişilebilir, önleyici ve insan odaklı sağlık.
Randevu saati 10:00 ama muayene 11:15’te. Randevu sistemi hekimin anlık gecikmesini göstersin, hasta evden ona göre çıksın. Bekleme salonları boşalır, yaşlı ve kronik hastalar yorulmaz.
Bodrum, Marmaris, Fethiye gibi ilçelerin nüfusu yazın katlanıyor ama acil servislerin kapasitesi kış nüfusuna göre. Ağustosta çocuğumun kulak ağrısı için acile gittiğimizde bekleme salonunda ayakta duracak yer yoktu. Haziran-eylül arası sahil bölgelerinde, plajlara yakın noktalarda sezonluk sağlık noktaları açılsın. Hafif yaralanma, deniz anası teması, güneş yanığı, ishal gibi basit vakalar orada karşılansın, acil servise gerçek acil gitsin. Personel sezonluk sözleşmeyle ya da gönüllü rotasyonla sağlansın. Belediyeler yer ve konteyner versin, giderin bir kısmı turizm işletmelerinden alınacak bir katkıyla karşılanabilir.
Gebze tarafında bir fabrikada çalışıyorum, aile hekimine gitmek için her seferinde yarım gün izin almak zorunda kalıyorum. Vardiya 16.00’da bitiyor, servis eve 17.30’da bırakıyor, ASM o saatte kapanmış oluyor. Sanayinin yoğun olduğu her ilçede en az bir aile sağlığı merkezi hafta içi akşam 22.00’ye kadar ve cumartesi günleri de açık olsun. Aile hekimleri bu merkezde dönüşümlü çalışsın, akşam mesaisi ek ücretle karşılansın. Akşam muayenesi olunca basit şikâyetlerle acil servise giden işçi sayısı da azalır.
Kızımın tahtayı göremediğini ikinci sınıfın sonunda öğretmeni fark etti. Meğer aylardır gözlüğe ihtiyacı varmış. Aile sağlığı merkezlerinin ebe ve hemşireleri, ilkokulda her sınıfa yılda bir kez okulda görme eşeli ve işitme taraması yapsın. Sorun görülen çocuğun velisine sevk notu gitsin, sevkin yapılıp yapılmadığı bir sonraki yıl kontrol edilsin. Gereken ekipman bir eşel tablosu ve taşınabilir bir odyometre.
Kışın kar yüzünden günlerce kapanan köy yollarında doğum sancısı başlayan bir kadını hastaneye yetiştirmek bazen imkânsız oluyor. Hava uygun değilse helikopter kalkamıyor, paletli araç saatler sürüyor. Doğumuna iki üç hafta kalmış, ulaşımı riskli köylerde yaşayan gebeler için il merkezinde ve Yüksekova’da, hastaneye yakın, sade ama sıcak bir bekleme evi açılsın. Kadın yanında bir refakatçiyle burada kalsın, kontrolleri hastaneden yapılsın, yemek ve konaklama ücretsiz olsun. Kimlerin kapsama gireceğini aile hekimleri kış başında belirlesin. Bu model kırsal bölgelerde dünyanın birçok yerinde kullanılıyor. Bina için valiliğe bağlı atıl bir misafirhane ya da öğretmenevinin bir katı yeterli olabilir.
Hastaneden çıkarken elinize verilen epikriz tıbbi dille yazılmış, iki sayfa. Hangi ilacın kesildiği, hangisinin dozunun değiştiği, hangisinin yeni başlandığı anlaşılmıyor. Evde eski ilaçlarla yeniler birlikte kullanılınca da sorun çıkıyor. Epikrizin yanında hasta için tek sayfalık, sade bir taburcu özeti hazırlansın. Devam eden, kesilen ve yeni başlanan ilaçlar ayrı kutularda gösterilsin; altında kontrol tarihi ve hangi belirtilerde hemen hastaneye dönülmesi gerektiği yazsın. Özet e-Nabız’a da yüklensin, aile hekimi görsün.
Meme, rahim ağzı ve kalın bağırsak kanseri taramaları ücretsiz, ama çoğumuz “bir ara giderim” deyip erteliyor. Randevuyu kişinin kendisinin alması gerekmesi büyük bir engel. Tarama yaşına gelen herkese doğrudan bir randevu atansın ve e-Nabız ile SMS üzerinden bildirilsin: “15 Mart saat 10.30’da KETEM’de mamografi randevunuz oluşturuldu. Uygun değilse e-Nabız’dan değiştirebilirsiniz.” Hazır bir randevu ertelemeyi zorlaştırıyor. Gelmeyenlere birkaç ay sonra yeni bir tarih önerilsin.
Siren sesi trafikte geç duyuluyor. Sürücü fark ettiğinde ambulans çoğu zaman arkasında sıkışmış oluyor, kimin nereye çekileceği de son saniyede belli oluyor. Görevdeki ambulansların konum ve rota verisi, anlık ve anonim olarak yaygın navigasyon uygulamalarına aktarılsın. Rotası ambulansla kesişen sürücünün ekranında birkaç yüz metre kala “Arkanızdan ambulans geliyor, sağa yanaşın” uyarısı çıksın. Veri yalnızca aracın konumunu içersin, hasta bilgisi hiçbir şekilde paylaşılmasın. Sağlık Bakanlığı uygulama şirketleriyle bir protokol yapsın; araçlarda konum takibi zaten olduğu için işin büyük kısmı veri paylaşımı ve test.
Sokakta biri yere yığıldığında etrafındakilerin çoğu ne yapacağını bilmiyor. Ambulans gelene kadar göğüs kompresyonu yapan biri olursa hayatta kalma ihtimali belirgin şekilde artıyor. Lise 10. sınıfta iki ders saatlik uygulamalı temel yaşam desteği eğitimi verilsin: maket üzerinde kompresyon, 112’yi arama, OED kullanımı. Eğitimi ilçe sağlık müdürlüğü ekipleri ya da ilk yardım eğitim merkezleri versin, maketler il bazında alınıp okullar arasında dolaşsın.
Dahiliyeye iki hafta sonrasına bile randevu bulamıyorum ama aynı gün poliklinikte onlarca randevu boş geçiyor, çünkü alan kişi gelmiyor ya da son anda iptal ediyor. Her bölüm için gönüllü bir bekleme listesi olsun. Randevu iptal edildiğinde ya da son iki saatte boşaldığında listedeki ilk kişiye SMS gitsin, on dakika içinde onaylamazsa sıradakine geçsin. Üç kez haber vermeden randevusuna gitmeyen bir süre yeni randevu alamasın.
Köyde yaşayan yaşlıların çoğu tansiyon, şeker, kalp ilaçlarını almak için her ay ilçeye inmek zorunda. Minibüs günde bir sefer, bazı köylerde haftada iki. 80 yaşındaki bir insan için bir kutu ilaç bütün bir gün demek. Aile hekimi e-reçeteyi yazdıktan sonra hasta ya da yakını ilçedeki eczaneye telefonla bildirsin. Eczane ilaçları kişi adına ayrı ayrı mühürlü poşetlere koysun, haftada bir köyleri dolaşan bir araçla muhtarlığa ya da sağlık evine bıraksın, hasta oradan imzayla teslim alsın. Mevzuat eczane dışı teslimi kısıtlıyorsa İl Sağlık Müdürlüğü ve Eczacı Odası ile bir pilot uygulama izni istensin. Soğuk zincir gerektiren ilaçlar kapsam dışında kalsın.
Evlerimizde dolap dolusu yarım kalmış ilaç var. Ya çöpe atılıyor ya lavaboya dökülüyor ya da yıllar sonra çocukların eline geçiyor. Ankara gibi bazı illerde eczacı odaları ve belediyeler eczanelere kutu koydu, ama her ilde yok ve kutuyu kimin boşaltacağı yerden yere değişiyor. Her eczanede kilitli, içine sadece atılabilen bir toplama kutusu olsun, dolan kutular tıbbi atık lisanslı firmalarca alınsın. Maliyet üretici sorumluluğu ilkesiyle ilaç firmalarına paylaştırılabilir.
Temmuz ve ağustosta ovada öğle saatlerinde çalışan mevsimlik tarım işçileri, özellikle çocuklar ve yaşlılar, ciddi sıcak çarpması riski altında. Tarlada gölge yok, bidonla getirilen su birkaç saatte ısınıyor. İl Sağlık Müdürlüğü, sıcaklığın belli bir eşiği aşacağı günlerde tarım aracılarına ve tarla sahiplerine uyarı göndersin. Belediyeler ve ziraat odası, işçilerin yoğun çalıştığı bölgelere taşınabilir gölgelik ve soğuk su tankı yerleştirsin. Mobil sağlık ekipleri en sıcak haftalarda çadır alanlarını dolaşıp sıcak çarpmasının belirtilerini ve ilk müdahaleyi anlatsın. En büyük masraf su tankları; gerisi zaten var olan ekiplerle yapılabilir.
Babam her gün yedi ayrı ilaç kullanıyor. Hangisini sabah aç karna, hangisini akşam tok karna alacağını eczacı söylüyor, kutunun üstüne kalemle yazıyor, ama yazı küçük, bazen silinmiş oluyor. Karıştırdığı günler oldu. E-reçetede hekimin yazdığı kullanım bilgisi zaten sistemde var. Eczane yazılımı bunu büyük puntolu, sade Türkçe bir etikete çevirsin: “Sabah 1 tane, kahvaltıdan önce.” Eczacı da etiketi kutuya yapıştırsın. Başlangıçta 65 yaş üstü ve beşten fazla ilaç kullanan hastalar için zorunlu olsun.
Annemi kontrole götürdüğümüz her seferinde polikliniği bulmak için yirmi dakika dolaşıyoruz. Tabelalar yüksekte, kalabalıkta okunmuyor, yaşlılar için koridorlar bitmek bilmiyor. Girişlerden ana bölümlere zemine renkli yön çizgileri çekilsin, her renk bir bölümü göstersin. Girişte randevu barkodunu okutunca hangi kapıdan hangi renge gideceğinizi söyleyen kiosklar olsun. Başka bir hastanede bu çizgileri görmüştüm, yaşlılar için gerçekten işe yarıyordu.
Sinop’ta çocukları büyük şehirlere göçmüş, ilçede ya da köyde tek başına yaşayan çok sayıda yaşlı var. Komşumuz evde düştü ve biz fark edene kadar iki gün yerde kaldı. Belediye ile Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü, yalnız yaşayan ve bu hizmeti isteyen yaşlılar için her sabah belirli bir saatte otomatik arama başlatsın. Yaşlı telefonu açıp bir tuşa basarsa her şey yolunda demek. İki denemede cevap alınamazsa önce kayıtlı yakınına, ona da ulaşılamazsa muhtara ve sosyal destek ekibine bildirim gitsin.
On iki yıldır tekerlekli sandalyedeyim. Bir poliklinikte muayene masası yüksek olduğu için doktor beni sandalyemde muayene etmek zorunda kaldı; tartıya da yıllardır çıkamıyorum. Sağlık Bakanlığı, her devlet hastanesinin her binasında en az bir alçalabilen muayene masası ve tekerlekli sandalyeyle üzerine çıkılabilen bir tartı bulunmasını standart hâle getirsin. Bu ekipmanın nerede olduğu hastanenin yönlendirme tabelalarında gösterilsin; hasta MHRS’den randevu alırken ihtiyacını işaretleyebilsin ki muayene o odada yapılsın.
Babam on iki gün yoğun bakımda kaldı. Her gün koridorda saatlerce bekledik, doktorun bilgi vermek için çıktığı beş dakikayı kaçırmamak için kimse yerinden kalkamadı. Şehir dışındaki kardeşim ise her şeyi bizden telefonla öğrendi. Yoğun bakım ünitelerinde günde bir kez, sabit bir saatte, hastanın kayıtlı yakınına kısa bir durum mesajı gönderilsin: genel durumu, solunum desteğinin devam edip etmediği, ziyaret saati. Mesaj, hekimin birkaç tıkla seçtiği hazır ifadelerden oluşsun. Ayrıntılı bilgi için yüz yüze görüşme saati yine olsun.
Adana’da temmuz ve ağustosta sıcaklık günlerce 40 derecenin üstünde kalabiliyor. Evinde kliması olmayan ya da fatura korkusuyla klimayı açmayan, yalnız yaşayan yaşlılar bu günlerde ciddi risk altında. Belediye, sıcak hava uyarısı verilen günlerde kütüphane, kültür merkezi, büyük muhtarlık binası gibi klimalı kamu mekânlarını sabahtan akşama serinleme merkezi olarak açsın. İçeride su, oturacak yer ve tansiyon ölçümü olsun. Hangi merkezin açık olduğu muhtarlar aracılığıyla ve SMS ile duyurulsun. Belediyenin kayıtlı yalnız yaşlılarına ekipler telefonla ulaşsın, gerekirse servisle getirsin. Yeni bina gerekmiyor, var olan yerlerin kapısını o günlerde açık tutmak yetiyor.
Antibiyotik direnci artık ciddi bir sorun ve gereksiz reçetelerin önemli kısmı soğuk algınlığı gibi viral enfeksiyonlarda yazılıyor. Sağlık Bakanlığı, e-reçete verisinden her aile hekimine ve acil hekimine üç ayda bir kısa bir rapor göndersin: üst solunum yolu enfeksiyonu tanısıyla yazdığı antibiyotik oranı ve ilindeki hekimlerin ortalaması. Rapor gizli olsun, ceza ya da performans puanına bağlanmasın. Bazı ülkelerde bu tür karşılaştırmalı mektupların reçeteleri azalttığı görülmüş. Yanına, hastaya neden antibiyotik verilmediğini anlatan sade bir bilgi kartı da eklensin.