Bir fikirden bir harekete: Dünyadan ve Türkiye’den ilham veren vatandaş girişimleri

1994’te Bolkar Dağları’nda iki üniversite öğrencisi kayboldu. Arama 14 gün sürdü ve sonuçsuz kaldı. Aramaya katılanlar arasında dağları avucunun içi gibi bilen ama arama kurtarma konusunda bilgisi sınırlı bir grup dağcı vardı. Dönüş yolunda akıllarında tek bir soru kaldı: Bir dahaki sefere daha hazırlıklı olabilir miyiz?

Bu soru bir dernek tüzüğüne dönüştü. AKUT’un kendi tarihçesine göre grup 1995’te bir araya geldi, ilk kurtarma faaliyetini Uludağ’da yaptı ve dernek resmî olarak 14 Mart 1996’da kuruldu. Bugün derneğin ülke genelinde 30 ekibi var. Sitesindeki sayaçlara göre AKUT bugüne kadar 5.594 operasyonda 5.393 kişiyi kurtardı.

Hikâyenin başında bir kurum, bir bütçe ya da bir strateji belgesi yoktu. Bir sorun vardı, onu fark eden insanlar vardı ve “bunu birlikte daha iyi yapabiliriz” diyen bir cümle vardı.

Bu yazı o cümlenin peşinden gidiyor. Türkiye’de ve dünyada, sıradan vatandaşların fark ettiği küçük bir sorunun nasıl kalıcı bir harekete dönüştüğüne bakıyoruz. Rakamlarla, kaynaklarla ve her birinden bugün çıkarabileceğimiz derslerle.

Rakamlarla Türkiye’de sivil toplum ve gönüllülük

Önce zemini görelim. Türkiye’de örgütlü iyilik sanıldığından çok daha geniş bir alan.

İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün Dernekler Bilgi Sistemi (DERBİS) verilerine göre 2026 itibarıyla Türkiye’de 103.250 faal dernek var. Bu sayı dernek şubelerini, federasyonları, konfederasyonları ve birlikleri de kapsıyor. Aynı veri setinde sayı 2023’te 98.019 iken her yıl düzenli olarak artmış.

Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün 7 Ağustos 2026 tarihli istatistiklerine göre ise 6.424 yeni vakıf faaliyet gösteriyor. Bu vakıfların 2.164 şubesi ve 1.760 temsilciliği var. Buna Osmanlı döneminden gelen 245 mülhak vakıf ve 169 cemaat vakfı ekleniyor.

Yeni vakıf kurmak da canlı bir alan. VGM’nin yıllık verilerine göre 2001’de 52 yeni vakıf kurulmuştu. Son yıllarda bu sayı her yıl 120 ile 265 arasında değişiyor. En yüksek rakam, 6 Şubat depremlerinin yaşandığı 2023’te görüldü: o yıl 265 yeni vakıf kuruldu.

Derneklerin hangi alanlarda yoğunlaştığına bakınca tablo daha da ilginçleşiyor. DERBİS’in faaliyet alanına göre dağılımında mesleki ve dayanışma dernekleri 39.421 ile açık ara ilk sırada. Onları dinî hizmetlere yönelik dernekler, insani yardım, eğitim ve araştırma, kültür ve sanat dernekleri izliyor. Çevre ve hayvan koruma alanında 2.797, engelli dernekleri alanında 1.364 dernek faaliyet gösteriyor.

Gönüllülük: kamu kurumlarının açtığı yeni kapılar

Son yıllarda gönüllülüğün en hızlı büyüyen kanallarından bazıları kamu kurumlarının kurduğu sistemler oldu.

AFAD Gönüllülük Sistemi bunun en çarpıcı örneği. Eylül 2025’te paylaşılan verilere göre sistemdeki gönüllü sayısı 1 milyon 603 bin 900’e ulaştı. Bu sayı 2023 öncesinde 623 bin civarındaydı. 6 Şubat depremlerinden sonra günlük başvuru sayısı 200’den 800’e çıktı. Başvurusu kabul edilenlerden 350 bin kişi eğitimini tamamlamış, 435 bin kişinin eğitimi sürüyordu. Sistem temel, destek ve uzman olmak üzere farklı gönüllülük düzeyleri sunuyor. Destek AFAD Gönüllüsü sayısı 75 bini geçmişti. Bir milyonu aşkın insanın “afette ben de bir şey yapmak istiyorum” diye kayıt olması, toplumun hazır bekleyen enerjisini gösteriyor.

Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın GönüllüyüzBİZ platformu da gençleri gönüllü arayan kurumlarla buluşturuyor. Ekim 2025 verilerine göre platformda 494.797 gönüllü, 3.540 kurum ve 42.752 ilan var. Bakanlığın açıklamasına göre 166 üniversitede yaklaşık 406 bin öğrenci gönüllülük dersi alıyor, Damla Gönüllülük Hareketi kapsamında da 81 ilde 7.562 genç 219 program tamamladı. Aynı programda bir Gönüllülük Strateji Belgesi de tanıtıldı.

Bu sistemler, vatandaş girişimleri için önemli bir altyapı. Bir fikrin ilk destekçilerini bulmak, eğitimli gönüllülere ulaşmak ya da bir projeyi bir kurumla birlikte yürütmek bugün on yıl öncesine göre çok daha kolay.

Bağışta cömert, gönüllülükte büyüme alanı var

Türkiye Üçüncü Sektör Vakfı’nın (TÜSEV) 2024 Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik araştırmasına göre Türkiye’de sivil toplum kuruluşlarında gönüllü olanların oranı 2004’te yüzde 6 iken 2024’te yüzde 13’e çıktı. Araştırma 2021–2024 arasında bu oranın yerinde saydığını ya da biraz gerilediğini de not ediyor. 6 Şubat depremlerinden sonra bireylerin yüzde 65’i bağış yaptığını söylemiş.

Charities Aid Foundation’ın (CAF) Dünya Bağış Raporu’nun Türkiye sayfası da benzer bir resim çiziyor: Türkiye’de bağış yapanların oranı Avrupa ve dünya ortalamasının üzerinde. Bu farkın büyük kısmı ihtiyaç sahibine doğrudan yardımdan geliyor. Kurumsal gönüllülük oranı ise ortalamaların altında.

Bu tablo bir eksiklik değil, bir fırsat. Yardımlaşma kültürü güçlü. Önümüzdeki iş, o iyi niyeti kalıcı, düzenli ve örgütlü bir katkıya dönüştürmek. Vatandaş girişimleri tam olarak bunu yapıyor.

Türkiye’den ilham veren vatandaş girişimleri

Türkiye’nin en tanınmış sivil kuruluşlarının çoğu, tek bir kişinin ya da küçük bir grubun fark ettiği somut bir sorunla başladı. Aşağıdaki tablo bunlardan birkaçını bir araya getiriyor.

Darüşşafaka: Beş genç aydının okulu

Türkiye’nin eğitim alanındaki en eski sivil toplum kuruluşlarından Darüşşafaka, 1863’te Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye adıyla kuruldu. Cumhuriyet gazetesinin kurumun 158. yılında yayımladığı habere göre kurucular, Yusuf Ziya Paşa ve yaşları 24 ile 38 arasında değişen dört arkadaşıydı. Amaçları yoksul ve imkânı kısıtlı çocukların eğitim almasını sağlamaktı. 1873’te cemiyet, yetim ve yoksul çocuklar için parasız yatılı Darüşşafaka okulunu açtı. Bazı akademik kaynaklar cemiyetin kuruluşunu 1864 olarak verse de kurum kendi tarihini 1863’ten başlatıyor.

2021 verilerine göre okulda 72 farklı ilden gelen 905 öğrenci okuyordu ve öğrencilerin yüzde 48’i kızdı. Her yıl ücretsiz bir sınavla 100’ü aşkın yeni öğrenci tam burslu ve yatılı olarak okula katılıyor. Cemiyet bugün 65 yaş üstü için yaşam evleri de işletiyor. Beş genç insanın bir fikri, 160 yılı aşkın süredir yaşıyor.

Koruncuk: Bir emniyet müdürünün çocuklar için açtığı kapı

Koruncuk Vakfı 1979’da, dönemin İstanbul Emniyeti Çocuk Şubesi Müdürü Hüseyin Bilgin’in öncülüğünde kuruldu. Çocuklarla ilgili bir emniyet biriminin başındaki bir kamu görevlisinin öncülük ettiği girişim, kalıcı bir kuruma dönüştü. Vakıf 2019’dan beri kız çocuklarının eğitimine odaklanan yeni bir modelle çalışıyor. 45. yılını kutladığı 2024’te Bolluca’daki Koruncukköy’den 18 kız öğrenci üniversiteye girmişti.

Bu hikâye ayrıca şunu hatırlatıyor: Kamu görevlileri de vatandaştır. Sahada gördüklerini bir girişime dönüştüren memurlar, öğretmenler, hemşireler bu ülkenin en değerli fikir kaynaklarından.

TEMA: “Türkiye çöl olmasın”

TEMA Vakfı, 11 Eylül 1992’de iki iş insanı, Hayrettin Karaca ve A. Nihat Gökyiğit tarafından kuruldu. Vakfın kendi anlatımına göre kurucuların amacı erozyon ve çölleşmeyle mücadelenin mümkün olduğunu göstermek ve bu mücadeleyi bir devlet politikasına dönüştürmekti. Gönüllüleri baştan hareketin merkezine koydular. “Türkiye çöl olmasın” uyarısı geniş bir yankı buldu.

Bugün TEMA’nın 1,2 milyonu aşkın gönüllüsü var. Vakfın verilerine göre bugüne kadar 43 milyonu aşkın fidan dikildi ve 700 milyon meşe palamudu toprakla buluştu. Bağışçıların katkısıyla 81 ilin her birinde en az bir TEMA ormanı var.

TEMA’nın hikâyesindeki en öğretici nokta, sorunun adının konmasıydı. “Erozyon” 1990’ların başında çoğu insan için teknik bir kelimeydi. Vakıf onu herkesin anlayacağı bir cümleye çevirdi.

AKUT: Dağcılıktan arama kurtarmaya

Girişteki hikâye AKUT’undu. Bir dağ aramasının sonuçsuz kalması, dağcıları kendi bilgilerini arama kurtarmayla birleştirmeye yöneltti. Derneğin akademik yayınlarında aktarıldığına göre 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi’nde AKUT, 120 gönüllüsüyle ülkenin dört bir yanından gelen binden fazla gönüllü vatandaşı organize ederek çalıştı ve 200’den fazla kişinin hayatını kurtardı.

AKUT bugün 30 ekiple çalışıyor. Seminer birimleri yılda ortalama 2.000 oturumla yaklaşık 100 bin kişiye ulaşıyor. Yani kurtarmanın yanında, afete hazırlığı yaygınlaştırmak da derneğin işinin bir parçası.

LÖSEV: Bir masa, bir sandalye

LÖSEV, 8 Kasım 1998’de Ankara’da kuruldu. Vakfın kendi anlatımına göre genç bir hekim olan Dr. Üstün Ezer, altı lösemili çocuğun aynı koğuşu paylaştığı, annelerin yanlarında kalamadığı ve kan ile trombositin çoğu zaman bulunamadığı bir hastanede çalışıyordu. Ezer üç hekim arkadaşı ve lösemili çocuk sahibi iki babayla birlikte vakfı kurdu. LÖSEV bir masa ve bir sandalyeyle başladı.

Bugün vakıf binlerce lösemili çocuğa ve ailelerine tıbbi tedavi, mali yardım, psikososyal destek, eğitim programları ve burs gibi alanlarda destek veriyor. Ankara’daki LÖSANTE hastanesi de bu çalışmaların bir parçası.

Türkiye Omurilik Felçlileri Derneği: Kendi sorununu herkesin gündemine taşımak

Türkiye Omurilik Felçlileri Derneği (TOFD) 1998’de, omurilik felçlilerinin tıbbi, mesleki, ekonomik ve sosyal sorunlarına çözüm aramak ve yeni omurilik felçlerinin önüne geçmek amacıyla kuruldu. Derneğin tahminine göre Türkiye’de 150 binden fazla omurilik felçlisi var ve bunların yaklaşık yüzde 90’ı tekerlekli sandalyeye ve bir başkasının desteğine bağımlı yaşıyor.

TOFD’un kurumsal yolculuğunda önemli bir eşik, 3 Mayıs 2004 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla kamu yararına çalışan dernek statüsü alması oldu. Bu, bir vatandaş girişiminin devletle aynı masaya oturmasının resmî bir adımı.

TOG: Bir mektupla başlayan gençlik hareketi

Toplum Gönüllüleri Vakfı, 29 Aralık 2002’de kuruldu. Vakfın tarihçesine göre her şey İbrahim Betil’in 2002’de gençlere ve dostlarına yazdığı bir mektupla başladı. Mektup, toplumu birlikte iyileştirmek için “Toplum Gönüllüleri” adıyla yeni bir gönüllülük hareketi çağrısı yapıyordu. Aynı yıl ilk TOG Atak, Eskişehir’de bir köy okulunda yapıldı.

TOG’un ilkesi “gençlerin önderliğinde, yetişkinlerin rehberliğinde.” Avrupa Gençlik Portalı’ndaki tanıtıma göre vakıf her yıl 100’ü aşkın üniversite topluluğunda yaklaşık 30 bin gencin yürüttüğü 800’ü aşkın proje ve etkinliği destekliyor. Bir mektup, yirmi yılı aşkın süredir binlerce gencin ilk sosyal sorumluluk deneyimi oldu.

Dünyadan beş vatandaş hareketi

Benzer hikâyeler dünyanın her yerinde var. Aşağıdaki beş örnek, farklı alanlarda ama aynı temel desenle büyüdü: küçük bir başlangıç, kolay katılım, tekrarlanabilir bir model.

Student Volunteer Army: Bir Facebook davetinden bir ulusal vakfa

4 Eylül 2010’da Yeni Zelanda’nın Christchurch kentinde büyük bir deprem oldu. Zemin sıvılaşması evlerin bahçelerini ve sokakları gri bir çamurla doldurdu. Üniversite öğrencisi Sam Johnson ve arkadaşı Jason Pemberton, “Depremde temizlik için öğrenci gönüllü üssü” adlı bir Facebook etkinliği açtı ve 200 arkadaşını davet etti.

Christchurch deprem arşivi CEISMIC’in derlediği kayıtlara göre yerel gazete The Press, 9 Eylül 2010’da gönüllü sayısının bini bulduğunu yazdı. Yani birkaç gün içinde. Şubat 2011’deki ikinci büyük depremden sonra ekip günde bin ile iki bin arası gönüllüyü yönetti. Student Volunteer Army’nin kendi verilerine göre 2010–2011 deprem döneminde 11 bin öğrenci seferber oldu. Kaynaklar arasında bu sayıyı 13 bine kadar verenler de var.

Hareket bitmedi. Bugün Yeni Zelanda’daki üniversitelerde kulüp olarak, ülke çapında da bir vakıf olarak çalışıyor ve 2024–2025 sellerine kadar pek çok afette sahada yer aldı. Hikâyenin en önemli dersi şu: Öğrenciler, yetkilileri beklemek yerine yetkililerle koordineli çalışan, kolay katılınan bir yapı kurdu.

Seul: Vatandaş önerilerini kayda geçiren şehir

Seul Büyükşehir Belediyesi 2006’da “10 Milyon Hayal Gücü Vahası” (Oasis) adlı bir çevrim içi öneri platformu açtı. Seul Belediyesi’nin politika paylaşım sitesi Seoul Solution’daki vaka çalışmasına göre sistem şöyle işliyordu: Vatandaşlar fikir yazıyor, diğer vatandaşlar oy veriyordu. 10’dan fazla oy alan öneriler ilgili birime ve uzman değerlendirme ekiplerine gidiyordu. Belediye her öneriyi gereklilik, etkililik, uygulanabilirlik ve bütçe açısından değerlendiriyor, reddedilen öneriler için gerekçesini açıklıyordu.

Aralık 2016’ya kadar platforma 165.824 öneri geldi ve bunların 841’i hayata geçirilmek üzere seçildi. Oran yüzde 0,5. Küçük bir oran gibi görünüyor, ama asıl değer başka yerde: her öneri bir cevap aldı. Platform 2009’da BM Kamu Hizmeti Ödülü’nü kazandı. Ekim 2017’de Oasis’in birikimi üzerine kurulan “Democracy Seoul” platformu açıldı.

Seul örneği, “her fikir kabul edilmeli” beklentisinin değil, “her fikir görülmeli ve cevaplanmalı” ilkesinin gücünü gösteriyor.

Repair Café: Tek bir tamir gününden 3.800 noktaya

Martine Postma, 18 Ekim 2009’da Amsterdam’ın batısındaki Fijnhout Tiyatrosu’nda ilk Repair Café’yi düzenledi. Fikir basitti: insanlar bozuk eşyalarını getiriyor, gönüllü ustalar onlarla birlikte tamir ediyor. Repair Café’nin tanıtım sayfasına göre amaç atılan pek çok eşyanın basit bir tamirle kurtarılabileceğini göstermek ve unutulmaya yüz tutan tamir becerisini yaşatmak.

Postma kısa süre sonra bir vakıf kurarak isteyen herkesin kendi mahallesinde Repair Café açmasını kolaylaştırdı. Repair Café rehberinde Ekim 2025’te ziyaret edilebilecek 3.818’i aşkın nokta listeleniyordu. Vakfın tanıtım sayfası ise daha eski bir rakamla “2.500’ü aşkın” diyor. Hangisini alırsanız alın, bir tiyatro salonundaki tek bir öğleden sonra dünyaya yayılmış bir modele dönüştü.

Wikipedia: Gönüllülüğün dijital ölçeği

Wikipedia 2001’de yayına başladı ve 2026’nın başında 25 yaşını doldurdu. Wikimedia Vakfı’nın 2025 yıl değerlendirmesine göre dünya genelinde yaklaşık 250 bin gönüllü editör var (30 Haziran 2025 itibarıyla). Bu gönüllüler 2025 boyunca 300’ü aşkın dil sürümünde 94.135.666 değişiklik yaptı.

Wikipedia’nın dersi, katkının küçük parçalara bölünebilmesi. Bir virgülü düzeltmek, bir kaynak eklemek, bir maddeyi başka dile çevirmek. Kimse her şeyi yapmak zorunda değil. Herkes bir parçayı yapınca ortaya dev bir eser çıkıyor.

parkrun: 13 koşucunun başlattığı cumartesi alışkanlığı

2 Ekim 2004’te Paul Sinton-Hewitt, Londra’daki Bushy Park’ta 5 kilometrelik bir zamanlı koşu düzenledi. İlk koşuya 13 kişi katıldı, üç gönüllü yardım etti. Bazı kaynaklar gönüllü sayısını beş olarak veriyor. Koşu ücretsizdi ve tamamen gönüllülerle yürüyordu.

Bugün parkrun 2 bini aşkın noktada düzenleniyor. 20. yıl dönümünde paylaşılan verilere göre kayıtlı katılımcı sayısı 10 milyonu geçti ve etkinlikler 23 ülkede yapılıyor. Her hafta aynı saatte, aynı yerde, aynı basit kurallarla. Ölçeklenmenin sırrı, modelin kopyalanabilecek kadar sade olması.

Bir fikir harekete nasıl dönüşür? Altı aşama

Bu hikâyeleri yan yana koyduğumuzda ortak bir yol beliriyor. Her hareket aynı hızda ilerlemiyor, bazı aşamalar iç içe geçiyor. Ama altı adım neredeyse hepsinde var.

1. Fark etmek

Her şey bir gözlemle başlıyor. Bolkar’daki sonuçsuz arama, bir hastane koğuşunda annesinin yanında kalamayan çocuklar, bahçeleri çamurla dolan evler. Önemli olan, sorunu “böyle gelmiş böyle gider” diye geçmemek.

Sitedeki karşılığı: dahaiyibirturkiye.com’da bir fikir, Problem bölümüyle başlıyor. Gördüğün sorunu somut olarak yaz: nerede, ne zaman, kimi etkiliyor? Fotoğraf ekleyebilir, haritada konum işaretleyebilirsin.

2. Yazmak

Bir fikir, kâğıda dökülene kadar yalnızca bir his. TOG bir mektupla başladı. TEMA, sorunu bir cümleyle anlattığında yankı buldu. Yazmak, fikri hem kendin için netleştirir hem de başkalarının üzerine bir şey eklemesine imkân verir.

Sitedeki karşılığı: Fikrin Çözüm bölümü. Ne öneriyorsun, kim uygulayabilir, en küçük deneme nasıl olur? Fikrini bir şehir ya da ilçe için veya Türkiye geneli için yazabilirsin. Yazarken çıkan benzer fikir uyarısı, aynı konuda daha önce yazılmış bir fikir varsa onu gösterir. Böylece güçleri birleştirebilirsin.

3. İlk destekçiler

Sam Johnson’ın daveti 200 kişiye gitti, birkaç gün içinde bin kişi sahadaydı. LÖSEV’i bir hekim tek başına değil, hekim arkadaşları ve iki babayla kurdu. İlk destekçiler bir fikrin gerçekten bir ihtiyaca karşılık gelip gelmediğinin ilk testi.

Sitedeki karşılığı: Destek ve yorum. Fikrini paylaştıktan sonra aynı sorunu yaşayan komşularına, meslektaşlarına gönder. Her destek fikrin görünürlüğünü artırır. Her yorum, özellikle “bizim mahallede şu engel var” diyen yerel bilgi, fikri daha gerçekçi kılar.

4. Küçük deneme

parkrun ilk gün 13 koşucuyla başladı. Repair Café tek bir tiyatro salonunda tek bir öğleden sonra yapıldı. TOG’un ilk etkinliği bir köy okulundaydı. Küçük deneme hem riski azaltır hem de “işe yarıyor” diyebileceğin ilk kanıtı üretir.

Sitedeki karşılığı: Çözüm bölümünde pilot öner. “Her yerde olsun” yerine “önce tek bir okulda, tek bir parkta” demek, fikri karar verici için çok daha kolay onaylanabilir kılar.

5. Kurumlarla iş birliği

Hiçbir hareket tek başına büyümüyor. Christchurch’teki öğrenciler belediyeyle koordineli çalıştı. Seul’de öneriler belediyenin uzman ekiplerinden geçti. TOFD kamu yararına çalışan dernek statüsü aldı. AFAD’ın gönüllülük sistemi, binlerce vatandaşın afet hazırlığını resmî eğitimle buluşturuyor.

Sitedeki karşılığı: Yetkili Masası. Her fikir sayfasının altında fikrin kapsamına göre ilgili valilik, belediye, bakanlık ve il müdürlükleri listelenir. Buradan makamları X’te etiketleyebilir, e-posta gönderebilir ya da CİMER’e başvurabilirsin. Ayrıntılar Yetkili Masası yazımızda.

6. Ölçeklenme

Repair Café dünyaya yayıldı, çünkü Postma modeli başkalarının kendi mahallelerinde kurabileceği kadar sade tuttu. Bugün 81 ilin her birinde en az bir TEMA ormanı var. Bir fikrin en büyük başarısı, onu hiç tanımadığın birinin başka bir şehirde uygulaması.

Sitedeki karşılığı: Bir şehirde işe yarayan fikir, Şehirler sayfasında başka şehirlerin fikirleriyle yan yana duruyor. İyi bir örneği kendi iline uyarlayarak yeni bir fikir olarak yazabilirsin. Türkiye’nin 81 ilinden 81 iyi örnek yazımız bunun için iyi bir başlangıç noktası.

Aşamalar ve yapılacaklar

Hareketleri ayakta tutan ortak özellikler

Kuruluş hikâyeleri ilham verici. Ama asıl soru şu: Bu girişimler neden yıllarca, hatta bir buçuk asır ayakta kaldı? Hikâyeleri yan yana koyunca beş ortak özellik öne çıkıyor.

Sorunun adı net. “Erozyon”, “lösemili çocuklar”, “omurilik felçlileri”, “yoksul çocukların eğitimi.” Her biri tek bir cümleyle anlatılabiliyor. Bir fikrin sahipleri değişse bile sorunun tanımı sabit kalıyor.

Katılım kolay. parkrun ücretsiz ve her hafta aynı yerde. Wikipedia’da bir maddeyi düzeltmek için uzman olman gerekmiyor. Christchurch’te kürek almak için bir Facebook sayfasına bakmak yetiyordu. Giriş eşiği düşük olan hareketler daha hızlı büyüyor.

Kurucular sahada. Dr. Üstün Ezer hastanede, AKUT’un kurucuları dağdaydı. Koruncuk’un öncüsü İstanbul Emniyeti’nin çocuk şubesini yöneten bir müdürdü. Sorunu en iyi bilen, onu her gün yaşayan ya da gören kişi.

Kurumlarla yan yana. Bu girişimlerin hiçbiri devletin yerini almaya çalışmadı. TEMA erozyonla mücadeleyi bir kamu politikası hâline getirmeyi hedefledi. Seul’de vatandaş önerileri doğrudan belediyenin uzman masasına gitti. Vatandaş girişimi en güçlü hâlini kamu kurumlarının çalışmalarını tamamladığında alıyor.

Kayıt ve şeffaflık. AKUT sitesinde operasyon sayılarını, TEMA dikilen fidan sayısını, Seul belediyesi kaç önerinin kabul edildiğini paylaşıyor. Rakamlar destekçilere güven veriyor ve hareketin nereye gittiğini herkesin görmesini sağlıyor.

Kamu kurumlarıyla birlikte büyümek

Türkiye’de vatandaş girişimlerinin önünde bugün geçmişe göre çok daha fazla kapı açık. Bunların bir kısmını yazının başında gördük. Bir kez de toplu olarak bakalım:

• AFAD Gönüllülük Sistemi: Afete hazırlık ve müdahalede eğitimli gönüllü olmak isteyen herkes için resmî bir yol. Bir mahalle afet hazırlık fikri, AFAD gönüllülerinin desteğiyle çok daha somut hâle gelebilir.
• GönüllüyüzBİZ: Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın platformu, gönüllü arayan kurumları gençlerle buluşturuyor. Bir fikri hayata geçirmek için gönüllü ihtiyacın varsa ilan vermenin yollarından biri.
• Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü: Dernek kurmak isteyenler için rehberler, DERBİS üzerinden çevrim içi işlemler ve proje desteği istatistikleri yayımlıyor. Fikrin büyüyüp kalıcı bir yapıya ihtiyaç duyduğunda ilk bakılacak yer burası.
• Vakıflar Genel Müdürlüğü: Yeni vakıf kurmak, yürürlükteki vakıfları aramak ve vakıf istatistiklerine ulaşmak için resmî kaynak.
• CİMER, belediyeler ve kent konseyleri: Bir fikri doğru makama iletmenin yasal kanalları. Hangi masanın ne işe yaradığını Vatandaş önerisi karara nasıl dönüşür? yazımızda ayrıntılı anlattık.

Bu sistemlerin her biri, bir vatandaşın tek başına yapamayacağı şeyi mümkün kılıyor: ölçek, eğitim, yasal çerçeve ve süreklilik. Vatandaşın getirdiği ise başka bir şey: yerel bilgi, sahadaki gözlem ve “bunu birlikte daha iyi yapabiliriz” diyen o ilk cümle.

Senin fikrin: bu hafta atabileceğin ilk adım

Bu yazıdaki hikâyelerin hiçbiri büyük bir bütçeyle başlamadı. Bir masa, bir sandalye, bir mektup, bir Facebook daveti. Senin de başlaman için aşağıdakiler yeterli:

1. Bir sorunu not et. Bu hafta mahallende, işyerinde, çocuğunun okulunda seni rahatsız eden ve çözülebilir olduğunu düşündüğün bir şeyi yaz. Fotoğrafını çek.
2. Benzerlerine bak. Keşfet sayfasında aynı konuda bir fikir var mı, bak. Varsa destekle ve kendi gözlemini yorum olarak ekle. Güçlü tek bir fikir, dağınık on fikirden daha etkili.
3. Problem ve Çözüm olarak yaz. Önce sorunu, sonra önerini anlat. En küçük denemeyi tarif et: tek bir sokak, tek bir okul, tek bir gün.
4. Beş kişiye gönder. Aynı sorunu yaşayan komşuna, meslektaşına, muhtarına. İlk destekçiler, fikrinin ilk testi.
5. Doğru makama ilet. Fikir destek topladığında Yetkili Masası’ndan ilgili kuruma ulaştır.

Daha iyi bir Türkiye tek bir büyük hamleyle kurulmayacak. Darüşşafaka da, TEMA da, AKUT da öyle kurulmadı. Hepsi birinin bir şeyi fark etmesiyle, yazmasıyla ve vazgeçmemesiyle başladı.

Sıradaki hikâye seninki olabilir. Fikrini bugün paylaş.

Sık sorulan sorular

Türkiye’de kaç dernek ve vakıf var?

İçişleri Bakanlığı DERBİS verilerine göre 2026 itibarıyla 103.250 faal dernek var. Bu sayıya dernek şubeleri, federasyonlar ve birlikler de dahil. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Ağustos 2026 verilerine göre 6.424 yeni vakıf, 245 mülhak vakıf ve 169 cemaat vakfı bulunuyor.

Türkiye’de gönüllülük oranı nedir?

TÜSEV’in 2024 araştırmasına göre sivil toplum kuruluşlarında gönüllü olanların oranı yüzde 13. Bu oran 2004’te yüzde 6’ydı. CAF’ın Dünya Bağış Raporu’na göre ise Türkiye’de bağış yapma oranı Avrupa ve dünya ortalamasının üzerinde, kurumsal gönüllülük oranı ortalamanın altında. Kamu tarafında AFAD gönüllü sistemi 1,6 milyonu, GönüllüyüzBİZ platformu yaklaşık 495 bin gönüllüyü aştı.

Bir fikri harekete dönüştürmek için dernek kurmak gerekir mi?

Başlangıçta hayır. Bu yazıdaki girişimlerin çoğu önce gayriresmî bir grup olarak çalıştı. AKUT’un dağcıları dernek kurulmadan önce de kurtarma yapıyordu, Student Volunteer Army bir Facebook etkinliğiyle başladı. Fikir büyüdükçe bağış toplamak, sözleşme imzalamak ya da kurumlarla resmî iş birliği yapmak için tüzel bir yapı gerekebilir. O aşamada Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün dernek kurma rehberine bakabilirsin.

Fikrim yetkililere nasıl ulaşır?

Her fikir sayfasının altındaki Yetkili Masası, fikrin kapsamına göre ilgili valilik, belediye, bakanlık ve il müdürlüklerini listeler. Buradan makamları X’te etiketleyebilir, e-posta gönderebilir ya da CİMER’e başvurabilirsin. Ayrıntılar için Yetkili Masası yazımıza göz atabilirsin.

Fikrim kabul edilmezse ne olur?

Seul’ün öneri platformunda 165 bini aşkın önerinin 841’i hayata geçti. Yani çoğu fikir olduğu gibi uygulanmıyor. Ama reddedilen bir fikir bile sorunun görünür olmasını sağlar, başka birinin daha iyi bir çözüm yazmasına zemin hazırlar. Yorumlardan gelen yerel bilgiyle fikrini güncelleyebilir, daha küçük bir pilotla yeniden önerebilirsin.

---

Kaynaklar

• İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü: Yıllara Göre Faal Dernek Sayıları
• İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü: Nevilere Göre Faal Dernek Sayıları
• Vakıflar Genel Müdürlüğü: Yeni vakıf istatistikleri
• Vakıflar Genel Müdürlüğü: Vakıfların türlerine göre dağılımı (07.08.2026)
• Vakıflar Genel Müdürlüğü: Yıl içinde kurulan yeni vakıf sayısı (2001–2026)
• Yeni Şafak: AFAD gönüllü ordusu 1,6 milyonu aştı (Eylül 2025)
• NTV: Nasıl AFAD gönüllüsü olunur?
• DHA: GönüllüyüzBİZ platformunda gönüllü sayısı 494 bin 797’ye ulaştı (Ekim 2025)
• TÜSEV: Türkiye’de Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik 2024 raporu
• CAF World Giving Report: Türkiye
• AKUT: Tarihçe
• AKUT: Sivil toplum kuruluşları üzerine (akademik yazı)
• TEMA Vakfı: Kuruluş hikâyesi
• LÖSEV: Hakkımızda
• Türkiye Omurilik Felçlileri Derneği: Tarihçe
• Habertürk: Koruncuk Vakfı 45 yılını kutluyor
• Cumhuriyet: Darüşşafaka Cemiyeti 158 yaşında
• TOG: Tarihçe
• Avrupa Gençlik Portalı: Toplum Gönüllüleri Vakfı
• CEISMIC: The Student Volunteer Army
• Student Volunteer Army: Research & Impact
• Seoul Solution: Oasis of 10 Million Imagination
• Asia Economy: Democracy Seoul ve isim anketi
• Repair Café: Hakkımızda
• Wikipedia: Repair Café
• Wikimedia Vakfı: Wikipedia 2025 yıl değerlendirmesi
• PC Gamer: Wikipedia 25 yaşında
• Wikipedia: parkrun
• KTVZ / AP: parkrun 20. yılını kutluyor